بختیاری؛ دایرةالمعارف فرهنگ، تاریخ و مشاهیر ایل
ایل بختیاری: دستهبندی موضوعی با ویژگیهای منحصربهفرد
فصل یکم: فرهنگ و آداب و رسوم بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: تلفیق باورهای کهن ایرانی با آیینهای عشایری
| موضوع | ویژگی خاص |
|---|---|
| مافهگه | تنها یادمان ایلی که بدون دفن پیکر ساخته میشود و نماد یادبود بزرگان در زادگاهشان است |
| کتل | مراسمی که در آن اسب متوفی با لباسهایش به دور مافهگه میچرخد و نماد مرکب بیسوار است |
| شیر سنگی | تنها قوم ایرانی که بر مزار دلیران خود مجسمه شیر نصب میکند |
| طلسم | ساخت پیکر نمادین متوفی با لباسهای شخصی برای زنده نگه داشتن حضور او |
| ساز چپ | موسیقی سوگواری که با همان سازهای عروسی اما با نوای غمگین نواخته میشود |
| گاگریو | نوحهسرایی زنانه با اشعار بداهه و سوزناک که نسل به نسل منتقل میشود |
| آیین الفه | پیوند با ارواح درگذشتگان در آستانه سال نو، مشابه جشن فروردگان ایران باستان |
| چلهبری | آیین محافظت از زن زائو در برابر موجود افسانهای “آل” با وسایل مقدس |
| هلهله کوسه | آیین دعای باران با فردی به نام کوسه که با حرکات نمادین باران میطلبد |
فصل دوم: ساختار اجتماعی و نظام ایلی بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: منظمترین ساختار سلسلهمراتبی عشایری در ایران
| رده | ویژگی خاص |
|---|---|
| ایل | بزرگترین واحد اجتماعی با دو شاخه اصلی هفتلنگ و چهارلنگ |
| باب | واحد بالایی در شاخه هفتلنگ که معادل چند طایفه است |
| طایفه | واحد اجتماعی با چند تیره که نیای مشترک دارند |
| تیره | زیرمجموعه طایفه با چند تش و پیوندهای خویشاوندی نزدیک |
| تش | کوچکترین واحد مستقل اجتماعی با چند اولاد |
| اولاد | گروهی از چند خانواده که نسب مشترک دارند |
| کربوو | واحد چند خانواده که در کوچ همراه هستند |
| مال | مجموعه چادرهای خویشاوند که واحد کوچرو را تشکیل میدهند |
| بهون | چادر سیاه، کوچکترین واحد زندگی ایلی |
فصل سوم: تاریخ بختیاری از باستان تا معاصر
ویژگی منحصربهفرد: نقشی تعیینکننده در تمام تحولات تاریخی ایران
| دوره | ویژگی خاص |
|---|---|
| هخامنشی | بخشی از ایالت پارسوماش و محل برآمدن کوروش کبیر |
| حمله اسکندر | مقاومت آریو برزن در کوههای بختیاری |
| اشکانیان | تشکیل دولت مستقل آلیمایی و ساخت معبد شمی |
| اتابکان لر | ایجاد حکومت مقتدر لر بزرگ با پایتختی ایذه |
| صفویه | تقسیم ایل به دو شاخه هفتلنگ و چهارلنگ برای اخذ مالیات |
| افشاریه | نایبالسلطنگی علیمردان خان چهارلنگ |
| زندیه | رقابت علیمردان خان با کریم خان زند برای کسب قدرت |
| قاجار | مقاومت محمدتقی خان و اسدخان در برابر استبداد قاجاری |
| مشروطیت | فتح تهران و احیای مشروطیت توسط سردار اسعد |
| جنگ جهانی اول | مبارزه مسلحانه بیبی مریم با اشغالگران روس و انگلیس |
| پهلوی | قیام علیمردان خان دوم و اعدام او در تهران |
| انقلاب اسلامی | حضور گسترده در دفاع مقدس و عرصههای علمی و فرهنگی |
فصل چهارم: زنان نامدار و تأثیرگذار بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: آزادی و قدرت اجتماعی بینظیر در مقایسه با زنان دیگر نقاط ایران
| نام | ویژگی خاص |
|---|---|
| بیبی مریم بختیاری(سردار مریم) | تنها زن ایرانی دریافتکننده نشان صلیب آهنین از امپراتور آلمان |
| بیبی صاحبجان | طراح اصلی اتحاد بختیاریها برای فتح اصفهان در مشروطیت |
| بیبی شاهپسند | مادر سه ایلخان بزرگ بختیاری و نماد کیان ایل |
| بیبی کوکب بختیار | نخستین زن سفرنامهنویس ایرانی |
| بیبی زینب | بانوی متنفذ و مقتدر که بر پسرانش و خوانین دیگر نفوذ کلام داشت |
فصل پنجم: خوانین و رجال مشهور بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: حضور در بالاترین سطوح قدرت ملی (نخستوزیری، وزارت، ایلخانی)
| نام | ویژگی خاص |
|---|---|
| حسینقلیخان ایلخانی | مقتدرترین ایلخان تاریخ بختیاری و متحدکننده تمام طوایف |
| سردار اسعد (علیقلیخان) | فاتح تهران و احیاگر مشروطیت، وزیر داخله |
| صمصامالسلطنه (نجفقلیخان) | دو دوره نخستوزیر ایران در دوره قاجار |
| علیمردان خان چهارلنگ | نایبالسلطنه ایران پس از نادرشاه |
| محمدتقی خان چهارلنگ | حاکم مقتدر بختیاری و مبارز با استبداد قاجار |
| اسدخان بهداروند | ملقب به شیرکش، از دلاورترین خوانین بختیاری |
| خسروخان سردار ظفر | از رجال نامدار مشروطه با خاطرات ارزشمند تاریخی |
| علیمردان خان دوم | قهرمان مبارزه با استبداد رضاشاهی |
| دکتر شاپور بختیار | آخرین نخستوزیر ایران قبل از انقلاب |
| تیمور بختیار | اولین رئیس سازمان اطلاعات و امنیت کشور (ساواک) |
فصل ششم: موسیقی و ادبیات شفاهی بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: تلفیق حماسه و عاطفه در تمام لحظات زندگی از تولد تا مرگ
سازها و نوازندگان
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| تشمال | نوازنده ایلی که در شادی و عزا همراه مردم است و به صورت خانوادگی زندگی میکند |
| کرنا (میشکال) | ساز بادی بلند با صدای حماسی که در جنگها و مراسم مهم نواخته میشود |
| دهل | ساز کوبهای که همراه کرنا نواخته میشود و ضربآهنگ را تنظیم میکند |
| سرنا | سازی که در شادیها و عروسیها نواخته میشود |
انواع آوازها و گونههای شعری
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| دیبلال | غمانگیزترین و محبوبترین بیتهای بختیاری که در تنهایی زمزمه میشود |
| دوالالی | بیتهای شاد عروسی که زنان برای داماد میخوانند |
| گاگریو (کاگریو) | سوگسروده زنان بر سر مزار با اشعاری در وصف خوبیهای متوفی |
| سرو | نوحهسرایی گروهی زنان در مراسم عزا |
| بنگبوو | نالههای حزنانگیز مردان در سوگواری |
| سرکوهی (صیادی) | اشعاری در ستایش شکار و طبیعت |
| چپی | موسیقی غمگین عزا که با همان سازهای عروسی نواخته میشود |
بیتهای حماسی و تاریخی
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| علیمردان خان | روایت دلاوریهای علیمردان خان در مبارزه با رضاشاه |
| ابوالقاسم خان | شرح رشادتهای ابوالقاسم خان در نبرد با قشون دولتی |
| میرزا خیرگرد | داستان غمانگیز یاغی گمنام ایل |
| نامدارخان | توصیف جنگها و کشمکشهای داخلی طوایف |
| بختیار | روایت شجاعتهای جوانی به نام بختیار در جنگ با اعراب |
| شوخی (شبیخون) | اشعاری درباره حملات شبانه و رشادتهای رزمندگان |
ادبیات شفاهی
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| چنهچنه | چیستانهای بختیاری با اهداف آموزشی و سرگرمی |
| ضربالمثل | گنجینهای از پندها و اندرزهای نسلبهنسل منتقل شده |
| ترانههای محلی | اشعاری درباره عشق، طبیعت، کوچ و زندگی روزمره |
فصل هفتم: پوشاک سنتی بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: نمادینترین پوشاک عشایری ایران با قابلیت تشخیص هویت، طایفه و جایگاه اجتماعی
پوشاک مردان بختیاری
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| شبکلاه (کلاه نمدی) | نماد مردانگی و بزرگی؛ کلاه خسروی برای خوانین و شوکله برای جوانان |
| چوقا | بالاپوش پشمی سفید با خطوط عمودی مشکی، بدون آستین و جلوباز، بافته شده توسط زنان |
| تمبون دویت | شلوار گشاد سیاه از پارچه محکم با پاچههای مواج تا روی زمین |
| شال | کمربند پشمی سفید برای نگهداری چپق، چاقو و توتون |
| پیراهن | پیراهن گشاد از نخ پنبه تا زیر کمر |
| عبا نمد | بالاپوش نمدی ضخیم برای حفاظت از سرما |
| گیوه تختی | پاپوش با تخت ضخیم از نوارهای پارچهای برای کوهپیمایی |
| پاپیچ | نوار بلند برای پیچیدن دور ساق پا در کوهپیمایی |
پوشاک زنان بختیاری
| عنوان | ویژگی خاص |
|---|---|
| لچک | کلاهک زیر روسری با تزئینات منجوق و الماسنما |
| بُنایی (زیر لچکی) | سکههای طلا یا نقره که زیر گلو به لچک متصل میشود |
| مینا | روسری حریر چهار متری با رنگهای شاد |
| بندسوزن | وسیله محکم کردن مینا روی لچک از جنس طلا یا نقره |
| دستمال | پیشانیبند ابریشمی مشکی با دو گوی نقرهای |
| جوم | پیراهن آستین بلند با رنگهای سرخ، سبز و مشکی |
| فرم | پیراهن چیندار با دامن تا زانو |
| یل | کت مخمل با دکمه که روی پیراهن پوشیده میشود |
| شلوار قری | دامن بلند چیندار با ۶ تا ۱۲ متر پارچه |
| چادر | چادر توری با تزئینات و سکههای تزئینی در کنارهها |
| گیوه ملکی | گیوه محلی ویژه زنان |
فصل هشتم: مشاهیر فرهنگی، علمی و هنری
ویژگی منحصربهفرد: تلفیق حماسه و هنر در شخصیتهای چندبعدی
| نام | حوزه | ویژگی خاص |
|---|---|---|
| استاد پژمان بختیاری | شعر و ادب | شاعر و مترجم بزرگ معاصر |
| داراب افسر بختیاری | شعر | مشهورترین شاعر گویش بختیاری |
| بهمن علاءالدین (مسعود بختیاری) | موسیقی | هنرمند بزرگ موسیقی بختیاری |
| دکتر قیصر امینپور | شعر | از شاعران برجسته انقلاب اسلامی |
| سیدعلی صالحی | شعر | شاعر معروف کشور |
| یوسفعلی میرشکاک | شعر و نویسندگی | شاعر و نویسنده برجسته |
| پروفسور بهرام عکاشه | علم | پدر علم زلزلهشناسی ایران |
| پروفسور امیدعلی کرمزاده | ریاضیات | چهره ماندگار ریاضی ایران |
| دکتر علینقی محمودی | زبانشناسی | استاد برجسته زبانشناسی ایران |
| دکتر ابوالقاسم بختیار | پزشکی | اولین پزشک ایرانی تحصیلکرده در آمریکا |
| دکتر مظفر بختیار | ایرانشناسی | ایرانشناس و استاد دانشگاه تهران |
فصل نهم: نگاه بیگانگان به بختیاری
ویژگی منحصربهفرد: ثبت دقیقترین سفرنامههای عشایری توسط سیاحان خارجی
| سیاح | ملیت | ویژگی خاص |
|---|---|---|
| هنری لایارد | انگلیسی | طولانیترین حضور در میان بختیاریها و همراهی با محمدتقی خان |
| ماریان کوپر | آمریکایی | ساخت نخستین فیلم مستند از کوچ بختیاری با نام “علف” |
| ویلیام داگلاس | آمریکایی | قاضی دیوان عالی آمریکا که شیفته مهماننوازی بختیاریها شد |
| ایزابلا بیشوپ | انگلیسی | نخستین زن سیاح از سردسیر بختیاری |
| الیزابت مکبنروز | انگلیسی | پزشک همراه بیبی صاحبجان در دوره مشروطیت |
| بارون دوبد | روس | گزارشگر آداب و رسوم گرمسیر بختیاری |
| هانری راولینسون | انگلیسی | کاشف خط میخی و مأمور سیاسی در بختیاری |
| آرنولد ویلسون | انگلیسی | مسئول ارتباط با خوانین در دوره کشف نفت |
| بابن و هوسه | فرانسوی | دانشمندانی که برای بررسی آثار باستانی به بختیاری سفر کردند |
| ژنرال شیندلر | آلمانیالاصل انگلیسی | محقق تاریخ و نژاد بختیاری |
فصل دهم: زندگی اقتصادی و معیشتی
ویژگی منحصربهفرد: دقیقترین نظام واحدهای اندازهگیری سنتی در میان اقوام ایرانی
| بخش | ویژگی خاص |
|---|---|
| ایلراهها | سه مسیر اصلی کوچ (دزپارت، بازفت، میوند) با عبور از سختترین گذرگاههای زاگرس |
| دامداری | محور اصلی اقتصاد با تولید پشم، روغن، پنیر و کشک |
| کشاورزی | کشت دیم و آبی گندم و جو در مناطق مسطح |
| واحدهای سنجش زمین | من، پا، نیمگاو، گاو، خیش بر اساس میزان بذر یا نیروی گاو |
| واحدهای وزن | مثقال (۵ گرم)، نخود (۲۴ نخود = ۱ مثقال)، من (۶ کیلو در سردسیر، ۷.۵ کیلو در گرمسیر) |
| واحدهای طول | گره (یک بند انگشت)، دس (چهار انگشت)، گز (یک متر)، فرسخ (یک ساعت راه) |
| واحدهای حجم | کمچه (یک استکان)، فنجان، کیل، مست (دو کف دست) |
| واحد آب | سنگ (مقدار آب لازم برای چرخاندن سنگ آسیاب) |
| واحد شمارش دام | هست (هر راس دام = ۱۰ هست) |
فصل یازدهم: باورهای دینی و مذهبی
ویژگی منحصربهفرد: تلفیق عمیق باورهای کهن ایرانی با اسلام شیعی
| باور | ویژگی خاص |
|---|---|
| توحید و معاد | اعتقاد راسخ به خدا و روز رستاخیز در آیینهای سوگواری و الفه |
| قرآن مجید | احترام ویژه و استفاده از آن در استخاره، حل اختلافات و حفاظت در قابهای گرانقیمت |
| زیارت امامزادگان | اعتقاد به کرامت امامزادگان و پناه بردن به آنان برای رفع مشکلات |
| نماز و روزه | پایبندی به فرائض دینی به ویژه در میان بزرگان و کهنسالان |
| زیارت خانه خدا | سفر مشتاقانه به مکه و لقب حاجی برای بزرگان |
| احترام به مساجد | ساخت مساجد در دهکدهها هرچند به دلیل کوچرویی کمتعدادتر است |
| باورهای عامیانه | اعتقاد به چشمزخم، آل، فال، تطیر و دعانویسی در کنار باورهای دینی |
| سوگند به مقدسات | سوگند خوردن به قرآن، مافهگه، مزار و آتش |
نتیجهگیری: ده ویژگی منحصربهفرد ایل بختیاری
۱. ساختار اجتماعی منظم: دقیقترین سلسلهمراتب ایلی از ایل تا بهون (چادر)
۲. نقش تاریخی تعیینکننده: تأثیرگذاری در تمام تحولات مهم ایران از هخامنشی تا انقلاب اسلامی
۳. جایگاه ممتاز زنان: آزادی و قدرت اجتماعی بینظیر زنان در مقایسه با دیگر نقاط ایران
۴. فرهنگ غنی سوگواری: آیینهای منحصربهفرد مافهگه، کتل و شیر سنگی
۵. موسیقی حماسی و عاطفی: تلفیق هنر و حماسه در تمام لحظات زندگی با ساز چپ و گاگریو
۶. پوشاک نمادین: غنیترین و نمادینترین پوشاک عشایری با قابلیت تشخیص هویت و جایگاه اجتماعی
۷. ادبیات شفاهی پربار: گنجینهای از بیتهای حماسی، عاشقانه و سوگسرودهها
۸. مهماننوازی افسانهای: شهرت جهانی در پذیرایی بیدریغ از مهمان
۹. وحدت ملی و ایلی: حفظ هویت و اتحاد در عین پراکندگی جغرافیایی و تحولات مدرن
۱۰. نظام دقیق اقتصادی: دقیقترین واحدهای اندازهگیری سنتی در میان اقوام ایرانی
مطلب مشابه:
علي مردان خان چهارلنگ بختیاری
بختیاریها: طلایهداران احیای مشروطه
بزرگان و مشاهیر بختیاری
نقش ایل بختیاری و علمای اصفهان در سقوط محمدعلیشاه و احیای مشروطیت:
محمدتقي خان چهارلنگ
علي مردان خان چهارلنگ
ایل بختیاری: نگین درخشان فرهنگ و تمدن ایرانی
زندگي، اقدامات و مناصب حسينقلي خان بختياري و نحوه قتل او
دیدگاهتان را بنویسید