گليم بافي در چهار محال و بختياري

گليم بافي در چهار محال و بختياري به غير از چند روستا به شكل خيلي ساده اي توسط زنان و دختران عشاير انجام مي شودنوع ساده اي از بافت در بين عشاير بختياري با تكنيك ساده گليم بافت رايج است كه بافته هايي راه راهي در چند رنگ بهوجود مي آورند

كه اغلب به عنوان زير انداز از آن استفاده مي نمايند و يا از اين شيوه در وسائل مورد نياز خود هچون خورجين – نمكدان – سفره آردي و… استفاده مي شودگلیم يكي از بافته هاي اوليه بشرگليم بافي بوده است كه ابتدا با الياف گياهي به شيوه حصير بافته مي شده وبعدا از پشمدر بافت آن استفاده گرديده است.

نخستين گليم هاي دستباف ،بافت بسار ساده اي داشته و از نخ هاي تار پودي كه يك در ميان از زير روي يكديگر مي گذشته تشكيل مي شده و گويا ايرانيان اين گونه بافت را از مردم چين فرا گرفته و به سليقه و ميل خود تغيراتي در ان داده اند

گليم بافي در اكثر نقاط عشايري و روستايي كشور رايج است در حال حاضر گليم بافي از جمله مشاغل ساكنان دشت مغان ،،اهر و مشكين شهر به حساب مي آيد و افزون بر اين تقريبا تمام روستا نشينان فارس ،باختران ،كردشتان،كرمان كهكيلويه و بوير احمد و آذر بايجان شرقي و غربي با توليد بافت آن آشنايي دارند و نقاط روستايي خوي ،بوكان ،مهاباد،تكاب ،مياندوآب،اشنويه ،سردشت نمين اردبيل ،تبريز ،هرسين ،فيروز آباد،مرودشت ورامين و… از جمله مراكز مهم بافت گليم محسوب مي شوند.

 

گليم بافي در استان چهار محال و بختياري به غير از چند روستا به شكل خيلي ساده اي توسط زنان و دختران عشاير انجام مي شود نوع ساده اي از بافت در بين عشاير بختياري با تكنيك ساده گليم بافت رايج است كه بافته هايي راه راهي در چند رنگ به وجود مي آورند كه اغلب به عنوان زير انداز از آن استفاده مي نمايند و يا از اين شيوه در وسائل مورد نياز خود هچون خورجين – نمكدان – سفره آردي و… استفاده مي شود

روش كار فقط با بالا آوردن چوب هاف و عبور پود هاي رنگي از دهانه و كوبيدن توسط كركيك مي باشد.

ازاين شيوه در مناطق روستائي و عشايري استان در بافت زيراندازي بسيار زمخت و ساده استفاده مي كنند . به خصوص از اين نوع بافت در منطقه بازفت روستاي چمن گلي بيشتر ديده مي شودكه در بين اهالي به گليم معروف است اين بافته بر روي دار زمين سنتي به شيوه معمول چله كشي و چله آن از پشم دستريس (ضخيم) و پود آن از پارچه هاي رنگارنگ به شكل طناب مي باشد زنان با اين پودهاي رنگي طرحهاي راه راه در زير زير انداز خود ايجاد مي كنند

در روستاي نقنه كه در 5 كيلومتري شهر زيباي بروجن قرار دارد انواع نقوش ديگر رايج مي باشد مانند نقوش هندسي ،خشتي(شانه اي) و حوضي رواج دارد ضمنا در روستاي امام قيس تيره از عشاير قشقايي به نام دره شوري به بافت گليم ،خورجين و طرحهاي يلمه مبادرت مي ورزند

مشخصات دار گليم بافي:

دار گليم بافي به ذو صورت زميني فلزي و سنتي مي باشد دارهاي فلزي گليم را به صورت عمودي نيز مي توان به كار برد نحوه چله كشي عينا شبيه چله كشي قالي است ومرحله كوجي پيچي نيز مطابق روش قالي مي باشد . عشاير قشقايي تيره دره شوري –طايفه بولوردي

گليم هايي با طول زياد مي بافند كه چله آنها در روي زمين و به شیوه سنتي چله كشي مي شودعشاير در هنگام كار بر روي بافته هاي خود اعم از گليم و غيره از سه پايه چوبي استفاده مي كنندزنان در هنگام آفتاب شديد پارچه اي ضخيم روي اين سه پايه انداخته تا به عنوان سايه بان محافظي در مقابل نور خورشيد باشد .

 

اين سه پايه در بين عشاير قشقايي به چاتمه و در زبان محلي بختياري به (ملار)معروف است سه پايه علاوه بر كاربرد ذكر شده كار هاي ديگري نيز انجام مي دهد كه در جاي خود ذكر خواهد شد .چله مورد استفاده در گليم هم از نخ پنبه اي و چلهء پشمي مي باشد و پود آن از انواع پشم هاي رنگي مي باشدگليم هاي اهالي ترك زبان نقنه و جاهاي ديگر به تبع بافته هاي قشقايي داراي رنگهاي شاد و شفاف است ولي در گليم هاي بختياري از رنگهاي تيره تر استفاده مي شود

مشخصات دار گليم همچون دار بافته هاي ديگر مي باشد كه عبارتند از

الف- زير دار(زم)

ب- سردار(سر زم)

ج- كوجي(پيز)

د-هاف(پشت پيز)

ه-كناره كش(جوال دوز)

و- تخته زير پايي

ز- ميخ(زوم بند) مانعي براي شل شدن چله ها

ح- تسمه(كار تسمه محكم كردن دو طرف سر دار مي باشد)

كار تسمه مشابه گوه در دار هاي چوبي و پيچ ريگلاژدارهاي فلزي است.

نكته اي كه در چله كشي حائز اهميت است استفاده از ريسمان يا طناب در دو طرف سر دار و زير دار است به طوريكه هنگامي كه نخ توسط نفر وسط به نفر اول داده مي شود نفر اول گلوله نخ را زير دار برده و با چرخاندن دور ريسمان از روي سردار به نفر وسط مي دهد نفر وسط بار ديگر گلوله نخ را به نفر دوم داده و گلوله را زير دار عبور داده بدور نخ ريسمان چرخانده و از روي زير دار به نفر وسط مي دهد و اين كار تا آخر ادامه پيدا مي كندضمنا نفر اول و دوم مسئول محكم بستن نخ چله و تنظيم آن روي سردار و زير دار مي باشد.

نکته

نقش كناره كش در بافت از اهميت خاصي برخوردار است ،بافندگان براي اينكه ابعاد بافته هايشان دقيق بوده و سره وكجي نداشته باشد در حين بافت قرار مي دهند و به كمك سوزن يا قلاب كه در كناره بافت فرو كرده و ريسماني به سوزن ها مي بندد ان ريسمان توسط بافنده محكم كشيده شده و به دو سر تير چوبي بسته مي شود . اين كار در دو طرف عرض بافت انجام مي شود

كوجي پيجي

كوجي (پيز)يكي از مهمترين اركان چله كشي مي باشد نقش كوجي در چله عبارتست از

1- تنظيم نخ هاي چله

2-چپ و راست كردن تارهاي چله براي دهانه باز كردن چوب هاف(پشت پيز) چوب هاف با حركت بال و پايين خود باعث مي شود كه چله ها در زير كوجي چپ و راست شوند.

چگونگي پيچيدن كوجي :

بعد ازاينكه چله كشي تمام مي شود بافنده از يك چوب استوانه اي شكل به قطر 7-5سانتي متر براي اين منظور استفاده مي كند اين چوب موازي سر دار و زير دار توسط دو تكه سنگ از سطح زمين بالتر قرار مي گيرد .

بعد از اينكه بافنده ريسماني به شكل طناب را در قسمت بالاي كوجي قرار داده و دو سر ريسمان را به دو سر كوجي مي بندد ،بعد با ايتفاده از نخ پنبه اي يا پشمي ابتدا سر نخ را به دور يك طرف كوجي بسته و گلوله نخ را را بدور ريسمان كوجي چرخانده و ان را از طرف ديگر كوجي به پايين مي برد . و به دور تا زيرين خفت دوم چرخانده و آن را از طرف ديگر كوجي به پايين مي برد .

 

و بدور تار زيرين خفت دوم چرخانده و به طرف بالا مي آورد و دوباره گلوله را از يك طرف چوب كوجي به زير ريسمان برده و با چرخش بدور ريسمان از طرف ديگر كوجي دوباره به طرف پايين مي برد . اين كار از ابتدا تا انتها چله خفت به خفت انجام مي شود بعد از تمام شدن كوجي پيچي سر نخ كوجي دوباره به دور (پيز)بسته و محكم مي شود بافنده ريسمان كوجي را محكم تر مي كند و با قرار دادن – هاف داخل دهانهء چله ها (به شكل موازي با كوجي) دار آماده براي بافندگي مي شود

 

ابزار مورد استفاده براي دار گليم بافي عبارتند از :

1- شانه (كركيك)

2- شاخ(براي پايين و بالا كشيدن هاف –پشت پيز )

3- قيچي يا تيغ براي بريدن سر هاي اضافي نخ هاي پود

4- سه پايه به عنوان سايه بان

 

تکنیک و روش بافت گلیم:

 

گليم بافته ايست بدون پرز ، با نقوش شكسته و زاويه دار با طر حهاي هندسي و تجربي و با كيفيتي دورو كه قابل استفاده در رنگهاي مختلف مي باشد
در گليم از پود دست و ممتد استفاده نمي شود بلكه پود در هر رج به صورت منقطع و نيمه ممتد با رنگهاي مختلف بافته مي شود

عملا گليم نوعي ساده باف است شبكه بافت همان بافت ساده است (يكي در ميان)و نيز بافته اي را به وجود مي آورد كه دو رويه است ،يعني طرح در دورويه ء آن ظاهر مي شود . منتها اين نوع بافت ،نوع كاملي از كار بافندگي ساده است . تنها بافته اي كه در آن نوع بافت،نوع كاملي از كار بافندگي ساده است

تنها بافته اي كه در آن نوع بافت تب به تب نبوده و امكان بافت پله اي و ناصاف در آن گليم مي باشد.در نوع ساده باف پود هاي رنگارنگ كه مرحله به مرحله و در خطي افقي و يك دست با استفاده از عملكرد پيز و پشت بافته مي شوند و در بافت شومك(رندي)و قالي نيز به خاطر استفاده از گره به دور تار و پود گذاري ممتد در چند مرحله نوع بافت در خطي راست و(افقي)انجام مي شود.

ولي در گليم پود ممتد(يكدست)استفاده نمي شود بلكه پود منقطع (نيمه ممتد )خود ايجاد نقش مي كنند و اين امكان در بافت آن هست كه بنا به سليقه بافنده هر رج از بافت به صورت ناصاف يا پله پله بافته شود . ولي بافت با اين روش مشكل تر مي شودطوري كه بافنده بايد به جاي عمل هاف خود چله ها را چپ و راست نموده و كار هاف را انجام دهد. بهتر است بافندگان گليم سعي كنند در يك خط راست به بافت بپردازند تا چوب هاف كار بافندگي آنها را راحت تر نمايد در روستا هاي ترك نشين بروجن اغلب زنان در بافت گليم به شيوه ناصاف گليم بافي مي كنند

 

روش بافت گلیم:

بافندگان گليم به تناسب رنگ و طرح دلخواه پود را يك در ميان از لابلاي تارها عبور داده و در هر نقطه كه ختم طرح مورد نظر مي باشد بر خلاف حركت اول به عكس و باز هم يك در ميان پود را بر ميگردانند اين كار باعث دورويه شدن نقش در دوطرف گليم مي شود .
به عبارت ديگر بافت گليم عبارت از عبور نخ هاي رنگين “پود” از لابلاي نخهاي ساده “تار”است كه به اشكال مختلف امكان پذير مي باشد
ساده ترين شيوه بافت گليم عبور نخ هاي پود به صورت يكي در ميان از لا بلاي نخ هاي تار است و شكل ديگر آن عبور تار از روي چندين پود يا عبور پود از روي چندين تار مي باشد

بررسی نقوش گلیم

 

بررسي نقوش
در اين استان بيشتر از نقوش رندي( در استان معروف به سرانداز ) نقوش تجريدي وخيالي كه به طريقي با طبيعت آميخته است ودر گليم هاي عشاير قشقايي ساكن استان از نگاره هاي آريايي به صورت منفرد استفاده ميشود نگاره خورشيد آريايي در گليم هاي بختياري به صورت پي در پي (زنجيره وار)مي باشد . اين نگاره بين عشاير ساكن در نقنه به طرح حرم مطرح است.
خورشيد آريايي ها تا بيش از روزگار هخامشينيان بازوان خميده و منحني و هيات تقريبا مدور داشته و بعد ها خطوط و اضلاع آن مستقيم و هندسي و زاويه ها قائمه شده است. اين نقشها به صورت بسيط و اوليه خود خواه به حالت به حالت مدور و خواه به شكل چهار گوش و شكسته ،تنها در گليم بافي لر هاي بختياري هنوز به چشم مي خورد كه غالبا نيز شكل پيوسته و زنجيره اي دارد نقش ديگري كه در بين گليم بافان كشور رايج باشد طرح كله قندي يا مداخل مي باشد كه با رنگهاي مختلف در گليم استان ديده مي شود.

طرح کله قندی یا مداخل که در گلیم های استان چهار محال وبختیاری دیده می شود

در بعضي گليم هاي استا ن و بيشتر در رندي بافي ها مثل سفره آردي ،خورجين،نمكدان وغيره ديده مي شود عشاير بختياري به آن (چنگ يا پنگ) مي گويند كه به همان معني انگشت خميده مي باشد . نقش ديگر در روستاي دارجونه به چهر تيه معروف است . يك طرح راج و معمول كه در گليم هاي دو منطقه ديده مي شود فرمي زيگزاكي دارد . عشاير بختياري به آن دندان موشي مي گويند . و اهالي نقنه و تگرگ آب و روستاهاي ترك نشين ديگر به آن پيكام اطلاق مي كنند