قالي بافي در چهار محال وبختياري

قالي بافي در چهار محال وبختياري : با آداب ورسوم و عقائد و باورهاي آنان پيوستگي خاص دارد.اين طور كه از لا به لاي كتب و جزوات مختلف استنباط مي شود ، فرش و قالي بافي در اين استان از سابقه طولاني برخوردار است اگر فرش را به معناي زير انداز و كفپوش قلمداد كنيم سابقه ان در اين استان بسيار طولاني بوده و به بافته هاي عشايري ،ايلي مي رسد

و عشاير بختياري به جهت شيوه خاص زندگي ،كه دائما در كوچ و زندگي ييلاق و قشلاقي بوده اند به ضرورت رفع نيازهاي خود از بافته هايي در ابعاد كوچك و با نقوش خيالي جانوري كه به صورت ذهني باف استفاده مي كرده اند .و چون قالي به جهت مصالحي كه در آن به كار مي رود فاقد دوام و عمر طولاني است بدين جهت نمي توان نمونه هايي با قدمت زياد را معرفي كرد

زيرا مرور زمان و گذشت ايام تار و پود اين دست بافته ها را از هم متلاشي كرده و چيزي براي بررسي باقي نگذارده ولي آنچه مسلم است عشاير بختياري طبق يك سنت ديرينه هنوز هم به بافت چنين فرش هايي مبادرت مي ورزند و اغلب نقوش بافته هاي آنها با تصاوير حجاري هاي ساساني شباهت دارد يكي ا ز بافته هاي عشايري خرسك مي باشد (گبه- خرسك)نوعي فرش مشابه قالي است كه در بين عشاير و ايلات و بافندگان روستائي و عشاير ياكن در استان معمول بوده است .

گبه از دست بافت هاي عشاير بختياري

اين قالي با پرز و خواب بلند و با تعداد پودزياد كه معمولا بين 3-8 عدد پس از هر رديف گره زني است بافته مي شود . خرسك درشت باف بوده و با گوشت زيادي كه دارد زيرانداز جالبي براي روستائيان و عشاير به شمار مي آيد . بافتن گبه با طرحهاي ذهني و ابتكاري – هندسي و نقوش جانوري بويژه شير كه نشانه شجاعت و دليري است انجام مي پذيرد.

نقوش خرسك همچون ساير فرشها نشان دهنده خواهشهاي دروني – باورها و اعتقادات بافندگان است

ابن بطوطه در سفر نامه خود از ايذه تا اصفهان مي نويسد:

در ايزج(ايذه )قاليچه هاي سبز رنگ و منقش در سر راهش گسترده بودند…

اين مطلب نشانگر رونق و رواج قالي بافي در آن زمان بوده و اشاره به قاليچه اين معنا را مي رساند كه توليدات عشايري از دير زمان تا كنون به فراخور زندگيشان در ابعاد قاليچه بافته شده ، زيرا انتخاب اين اندازه در درجه اول به هنگام كوچ قابل حمل و نقل بوده و در ثاني قاليچه براي فضاي محدود زندگي ايلي كاملا مناسب به نظر مي رسد .

براي قالي بافي استان چهار محال وبختياري نمي توان تاريخ مشخصي بيان كرد به طوريكه فرش بافي به شيوه ذهني باف (عشايري )داراي قدمتي طولاني است و سابقه اي كه از بافت قالي با نقشه در اين استان حكايت كند به دوران شاه عباس صفوي مي رسد به طور مشخص تاريخ قالي بافي با استفاده از نقشه شطرنجي به زمان قاجار و حدود دويست سال پيش مي رسد كه توسط محمود خان چالشتري از شهرهايي چون اصفهان و كرمان به چالشتر آورده شد

مناطق مهم توليد فرش

فرش بافي اكنون در اكثر خانه هاي شهري و روستئي رايج مي باشد ولي فرشهاي كنوني ديگر همچون گذشته با ظرافت و تكنيك قديم و مواد و خامة دستريس و رنگرزي گياهي صورت نمي گيرد . بلكه بيشتر فرشهاي توليدي با رنگهاي جوهري و مواد نامرغوب و نقشه هاي غير اصيل بافته شده و تنها هدف از بافت رسيدن به دستمزد مي باشد . ولي هنوز هم در بعضي از مناطق مثل چالشتر و غيره فرش هايي با همان اصالت و كيفيت خوب توليد مي شود كه بايد روز به روز توسعه يابد.

در اينجا به مناطقي كه داراي سابقه فرش بافي هستند اشاره مي كنيم:

1- چالشتر2-سامان3-فرخشهر4-شلمزا5-جونقان-6-گهرو-7- حاجي آباد8- بلداجي-9-فرادنبه10- شهركرد 11- شمس آباد12-عشاير يلمه باف13- ارژنگ-14- بابا حيدر و غيره

مشخصات فرش هاي استان

از مشخصه هاي فرش هاي استان در هر طرح ونقشي كه باشند به طور خلاصه بدين شرحند.

1-قاليهاي بختياري در ابعاد قاليچه و 32 و به ندرت 43 و بالاتر مي باشد

2- نقوش فرش هاي استان به صورت هندسي – گياهي –جانوري و برگرفته از محيط زيست به صورت ذهني باف يا با نقشه مي باشد.

3- فرشهاي استان در هر طرح و نقشي كه باشند به منظور استفاده براي زير پا توليد مي شود .

4- رج شمار فرشهاي اين منطقه از حدود 17-35 مي باشد

5- رنگرزي قالي هاي بختياري اصولا گياهي است

6- نوع خامه هاي مورد استفاده از پشم دستريس است

7-بعضا قالي هاي قديمي بختياري پشم در پشم و تك پود هستند.

علاوه بر موارد فوق در استان چهار محال وبختياري در زمان خوانين بختياري فرشهايي به دستور و فرمايش و نظارت مستقيم زنان خوانين توليد مي شده كه به بي بي باف معروفند. اين نوع قالي ها در ابعاد بزرگتر مانند 46-23-5/3*5/2و غيره بوده كه رج شماري بالاتراز 30 داشته است. نوع مواد اين فرش ها نيز از بهترين و مرغوبترين مصالح بوده است . اكنون اين فرشها ديگر توليد نمي شوند ولي گاها نقشة آنها در رج شمار پايين تر مورد استفاده قرار مي گيرد. علاقه مندان به فرشهاي بختياري در خارج از كشور قالي استان را بر اساس :

الف:ريز بافت بودن

ب:رنگرزي ثابت(گياهي)

ج:نقشه و طرح اصيل

به سه درجه تقسيم مي كنند كه قالي هاي بي بي باف و چالشتري در رديف اول وفرش هاي مناطق ديگر بنا به خصوصياتشان در رده هاي بعدي قرار مي گيرند.

انواع فرش هاي بي بي باف

انواع مختلف قالی های بی بی باف متاسفانه تعدادی محدود آن هم در اختیار بعضی از گنجینه داران داخلی و خارجی می باشد که دسترسی به آن امکان پذیر نیست .

در اینجا به معرفی انواع فرش های بی بی باف می پردازیم

1- خشت از اندازه قالیچه تا

2- سرو کاج

3- کف ساده

4- نوعی قالی با تپنقشه تمام سرو

5- نوعی فرش با نقشه بته قهر و آشتی که تماما زمینه را پر می کرد . این نقشه از قالیچه تا اندازه 4×6بافته می شد

6- نقشه چهار فصل قالی 4×3

ارزش قالی های بی بی باف

این قالی ها به خاطر قدمت و کیفیت و استفاده از مواد و مصالح خوب ونقشه مناسب دارای ارزش فراوانی است به طوریکه یک متر مربع از قالی های بی بی بافت از 80 تا 120 هزارتومان ارزش دارد . امید است دست اندرکاران فرش و بافندگان برای بافت قالی از مواد ومصالح مرغوب استفاده کرده و فرش هایی همچون بی بی باف تولید نمایند

خوانین و بی بی های معروف که به فرش اهمیت می دادند

1- یوسف خان بختیاری معروف به امیر مجاهد خان شمس آباد

2-حسینقلی خان بختیاری

3-یحیی خان(دستنا)

4-مرتضی قلی خان صمصام (شلمزار)

5- تیمور بختیار

6- عبدالکریم خان سالار ارفع

7-لطیف خان فروزنده خان شهرک

8-خدا رحم خان(خان چالشتر)

بی بی های معروف

1- بی بی ماه خواهر امیر مجاهد

2- بی بی قمر زن چراغ علیخان صمصام السلطنه

3-بی بی سلطان همسر چراغعلیخان صمصام السلطنه

4- بی بی خاتون جان(قهفرخ)

5- بی بی آقا بیگم اسفندیاری(قهفرخ)

6- بی بی خدیجه همسر خدا رحم خان

7-بی بی عظیمه(اردل)

نقشه های معروف استان

در این قسمت به نقشه های معروف استان اشاره می کنیم

1-نقشه های بی بی باف

2-نقشه های چالشتری(خشتی- قابی-سرو وکاج-لچک وترنج-گلدانی-گل مینا-قاب سماوری و غیره

3- طرح های ایلی گله دار بافی

4-بته ای

5- طر حهای هندسی

6- خرسک(طرحهای جانوری)

7-یلمه

8- گل پتو

9- درختی

10- نقشه های تلفیقی

11- نقشه های تصویری